Sơ cứu rắn cắn đúng cách — ghi chép từ buổi hội thảo cùng Viet Snake Rescuer
Sơ cứu rắn cắn đúng cách — ghi chép từ buổi hội thảo cùng Viet Snake Rescuer
Yuzi vừa có mặt ở một hội trường y khoa, không phải để bán hàng. Chúng tôi đồng hành cùng Viet Snake Rescuer trao quà cho các bác sĩ tại International Workshop on Natural Toxins, Trường Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch. Bài này ghi lại những gì đáng mang về.
Đọc nhanh. Mỗi năm thế giới có khoảng 5,4 triệu ca rắn cắn và 81.410 – 137.880 người tử vong, theo Tổ chức Y tế Thế giới. Riêng Việt Nam, Viet Snake Rescuer ước tính khoảng 30.000 ca mỗi năm. Sơ cứu rắn cắn đúng cách gói gọn trong ba việc: giữ yên, bất động, đi viện ngay. Ba việc gây hại nhiều nhất là garo, rạch vết thương và đắp lá.
Hội trường Dương Quang Trung, Trường Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch — nơi diễn ra International Workshop on Natural Toxins.
Viet Snake Rescuer làm gì
Đội cứu hộ rắn, không phải đội bắt rắn. Khác biệt nằm ở chỗ đó.
Khi có rắn vào nhà, phản xạ quen thuộc của nhiều người là đập chết. Viet Snake Rescuer chọn cách khác: tới nơi, đưa con rắn ra an toàn, rồi thả về rừng. Nguyên tắc họ ghi rõ trên website là an toàn của con người trước, cứu hộ rắn sau.
600+ cá thể
Số động vật hoang dã đã được đưa trở lại rừng sau hơn 4 năm hoạt động.
20+ tỉnh thành
Phạm vi đội có mặt để hỗ trợ cứu hộ trên cả nước.
250+ loài rắn
Thư viện định danh giúp người dân và nhân viên y tế nhận diện loài.
Đội có bác sĩ thú y, nhiếp ảnh gia, người nghiên cứu và người cứu hộ. Anh Nguyễn Minh Phú là đồng sáng lập, người mà giới yêu bò sát ở Việt Nam biết tới qua nhiều năm đi thực địa.
Bàn trưng bày mẫu sống giúp bác sĩ nhận mặt từng loài — điều quyết định chọn đúng huyết thanh kháng nọc.
Vì sao những con số này đáng quan tâm
Rắn cắn là bệnh nhiệt đới bị lãng quên, theo cách gọi của Tổ chức Y tế Thế giới.
Chỉ số
Con số
Nguồn
Người bị rắn cắn mỗi năm trên thế giới
khoảng 5,4 triệu
WHO
Ca nhiễm nọc
1,8 – 2,7 triệu
WHO
Tử vong mỗi năm
81.410 – 137.880
WHO
Cắt cụt chi và tàn tật vĩnh viễn
gấp khoảng 3 lần số tử vong
WHO
Ước tính ca rắn cắn tại Việt Nam
khoảng 30.000 mỗi năm
Viet Snake Rescuer
Bệnh nhân rắn cắn tại Bệnh viện Chợ Rẫy
khoảng 500 ca mỗi năm
báo chí trong nước
WHO đặt mục tiêu giảm một nửa số ca tử vong và tàn tật do rắn cắn vào năm 2030. Muốn đạt được thì hai đầu đều phải mạnh: bệnh viện có huyết thanh và biết dùng đúng loại, người dân biết làm gì trong giờ đầu tiên. Buổi hội thảo hôm đó chạm vào cả hai.
Sáu việc nên làm khi bị rắn cắn
Mục tiêu của sơ cứu không phải hút nọc ra. Mục tiêu là làm chậm nọc và giữ người tỉnh táo tới bệnh viện.
1
Đưa nạn nhân ra xa con rắn
Lùi lại vài mét. Rắn vẫn có thể cắn lần hai. Trấn an để nhịp tim không tăng vọt.
2
Cho nằm yên, hạn chế cử động
Càng cử động, nọc theo hệ bạch huyết đi càng nhanh. Không để nạn nhân tự đi bộ nếu tránh được.
3
Tháo nhẫn, vòng, đồng hồ
Vùng bị cắn sẽ sưng. Tháo sớm để tránh siết vào mô sưng gây hoại tử.
4
Đặt vùng bị cắn thấp hơn tim và bất động chi
Dùng nẹp hoặc vật cứng cố định tay chân bị cắn, giữ nguyên tư thế.
5
Rửa nhẹ vết cắn và phủ gạc sạch
Nước sạch với xà phòng. Không chà xát, không nặn.
6
Đưa đến cơ sở y tế có huyết thanh kháng nọc
Đi ngay, đừng chờ triệu chứng. Bệnh viện Nhi đồng Thành phố nhấn mạnh sáu giờ đầu là khoảng thời gian cần được theo dõi y tế.
Chụp ảnh con rắn từ xa nếu an toàn. Ảnh giúp bác sĩ định danh loài và chọn đúng huyết thanh. Đừng bắt, đừng giết, đừng mang con rắn theo — đó là cách nhiều người bị cắn lần thứ hai.
Bảy điều tuyệt đối không làm
Phần lớn tổn thương nặng đến từ chính bước sơ cứu sai, không phải từ nọc rắn.
1
Garo hoặc buộc dây thật chặt
Bệnh viện Bạch Mai cảnh báo garo làm tắc hoàn toàn động mạch, có thể phải cắt bỏ chi.
2
Rạch, chích, nặn máu ở vết cắn
Không lấy được nọc, chỉ thêm chảy máu và nhiễm trùng. Với rắn lục còn làm rối loạn đông máu nặng hơn.
3
Hút nọc bằng miệng hay dụng cụ
Không có bằng chứng hiệu quả. Người hút có nguy cơ nhiễm nọc qua niêm mạc.
4
Chườm đá lên vết cắn
Lạnh làm co mạch và tăng tổn thương mô tại chỗ.
5
Đắp lá, thuốc nam, hóa chất không rõ nguồn gốc
Che mất vết thương, gây nhiễm trùng và làm chậm thời gian tới bệnh viện.
6
Uống rượu, cà phê hay chất kích thích
Làm tim đập nhanh, nọc lan nhanh hơn và che lấp triệu chứng.
7
Cố bắt hoặc giết con rắn
Nguy hiểm cho người sơ cứu. Đầu rắn đã lìa thân vẫn có phản xạ cắn.
Vết cắn không đau không có nghĩa là an toàn. Nọc rắn hổ có thể ít gây đau lúc đầu rồi vài giờ sau mới gây sụp mi, khó nói, khó thở. Ngược lại, Bệnh viện Bạch Mai ghi nhận khoảng 30% ca rắn hổ cắn là vết cắn khô, gần như không bơm nọc. Chỉ bác sĩ mới phân biệt được, nên vẫn phải đến bệnh viện.
Phòng tránh rắn khi cắm trại, trekking và ở nhà
Rắn không đi tìm người. Chúng ta thường vô tình bước vào chỗ của chúng.
Tình huống
Việc nên làm
Đi rừng, đi ruộng, băng cỏ cao
Mang ủng cao cổ và quần dài. Dùng gậy gõ nhẹ mặt đất phía trước để rắn tự tránh.
Di chuyển ban đêm
Luôn cầm đèn pin và soi xuống đường. Nhiều loài rắn hoạt động mạnh về đêm.
Nghỉ chân, dựng lều
Chọn nền quang, tránh đống lá mục và hốc đá. Kéo kín cửa lều, không để thức ăn thừa quanh lều.
Ngủ ngoài trời
Ngủ trên võng hoặc sàn cao thay vì nằm trực tiếp trên đất.
Lấy đồ trong hốc, gốc cây, đống củi
Không thò tay vào chỗ không nhìn thấy. Dùng gậy khều trước.
Quanh nhà, quanh vườn
Dọn cỏ rậm, đống gạch, chuồng gà. Chỗ nào có chuột thì chỗ đó thu hút rắn.
Gặp rắn ở khoảng cách gần
Đứng yên, lùi chậm. Không trêu, không chạm, không quay video ở cự ly gần.
Gặp rắn trong nhà thì gọi ai
Có thể gọi tổng đài cứu hộ của Viet Snake Rescuer theo số 0968 582 872. Trong lúc chờ, hãy giữ khoảng cách, đưa trẻ nhỏ và thú nuôi ra chỗ khác, đóng cửa phòng để con rắn không di chuyển sang nơi khác, và nếu chụp được ảnh từ xa thì gửi kèm để đội xác định loài trước khi tới.
Vì sao Yuzi có mặt ở đó
Phần quà Yuzi gửi tới các bác sĩ tham dự hội thảo.
Yuzi làm balo và túi cho người đi rừng, đi núi, đi xa. Khách của Yuzi đi đúng vào những nơi rắn sống.
Nên việc một đội cứu hộ dạy người ta cách không bị rắn cắn, và dạy bác sĩ cách cứu người bị cắn, là việc chạm thẳng vào cộng đồng mà Yuzi phục vụ. Đồng hành ở đây không phải chiến dịch truyền thông. Đó là cách nói cảm ơn với một nhóm người vẫn lên đường lúc nửa đêm khi có cuộc gọi.
Yuzi đồng hành cùng Viet Snake Rescuer tại International Workshop on Natural Toxins.
Nếu bạn cũng hay đi rừng, có thể xem qua dòng balo leo núi của Yuzi — nhưng điều đáng mang theo hơn cả vẫn là đôi ủng cao cổ, cái đèn pin và bảy điều không nên làm ở trên.
Câu hỏi thường gặp về sơ cứu rắn cắn
Bị rắn cắn thì có bao nhiêu thời gian
Không có con số an toàn chung. Bệnh viện Nhi đồng Thành phố nhấn mạnh sáu giờ đầu là khoảng thời gian nạn nhân cần được theo dõi y tế. Cách hiểu đúng là đi bệnh viện ngay, không chờ đủ triệu chứng.
Làm sao biết con rắn có độc hay không
Đừng cố phân biệt tại chỗ. Nhiều loài rắn độc trông rất giống loài lành. Chụp ảnh từ xa nếu an toàn rồi để bác sĩ định danh.
Có nên băng ép bất động không
Một số bệnh viện hướng dẫn băng ép bất động cho vết cắn của rắn hổ. Kỹ thuật này dễ làm sai thành garo và có thể gây hại với vết cắn của rắn lục. Nếu bạn chưa được hướng dẫn, hãy tập trung vào bất động chi bằng nẹp và di chuyển tới bệnh viện.
Có nên mang con rắn tới bệnh viện không
Không. Đây là nguyên nhân của nhiều ca bị cắn lần hai. Một tấm ảnh chụp từ xa là đủ.
Vết cắn chỉ hơi tê, có cần đi viện không
Có. Triệu chứng của rắn hổ có thể xuất hiện muộn vài giờ dưới dạng sụp mi, khó nuốt, khó thở.
Yuzi có bán sản phẩm chống rắn cắn không
Không. Yuzi làm balo và túi cho người đi ngoài trời. Cách phòng tránh hiệu quả nhất vẫn là ủng cao cổ, quần dài, đèn pin và thói quen quan sát.
Chọn mã